Popularne

Komunikat pyłkowy

Kraków, na dzień: 20.10.2025 r.

takson	stężenie	prognoza
alternaria
cladosporium

Sprawdź szczegóły

Komunikat opracowany przez Krakowską Stację Monitoringu Aerobiologicznego przy Zakładzie Alergologii Klinicznej i Środowiskowej UJCM.

stężenie
niskie	średnie
wysokie	bardzo wysokie

Komunikat pyłkowy

Kraków, na dzień: 20.10.2025 r.

takson	stężenie	prognoza
alternaria
cladosporium

Sprawdź szczegóły

Komunikat opracowany przez Krakowską Stację Monitoringu Aerobiologicznego przy Zakładzie Alergologii Klinicznej i Środowiskowej UJCM.

stężenie
niskie	średnie
wysokie	bardzo wysokie

Jakość powietrza

Zdrowie pod kontrolą. Profilaktyka nowotworowa

Co roku 4 lutego obchodzony jest Światowy Dzień Walki z Rakiem, ustanowiony w 2000 roku podczas Światowego Szczytu Walki z Rakiem w Paryżu. Jego celem jest zwiększanie świadomości na temat chorób nowotworowych oraz zachęcanie do działań, które realnie zmniejszają ryzyko zachorowania. O profilaktyce nowotworowej pisze dr Urszula Stepaniak z Katedry Epidemiologii i Badań Populacyjnych Wydziału Nauk o Zdrowiu UJ CM.

Choroby nowotworowe należą do grupy przewlekłych chorób cywilizacyjnych (1). Z wydanego w 2025 roku raportu „Nowotwory złośliwe w Polsce w 2023 roku” wynika, że w Polsce z chorobą nowotworową żyje blisko 1,5 ml osób. Nowotwory złośliwe są drugą najczęstszą przyczyną zgonów w Polsce (26% zgonów mężczyzn i 23% zgonów kobiet (2). Prognozy nie są optymistyczne, biorąc pod uwagę fakt starzenia się społeczeństwa oraz częstego narażenia na takie czynniki ryzyka nowotworów, jak: palenie papierosów, brak ruchu czy nieprawidłowa dieta. Z danych wynika, że do 2040 roku liczba nowych przypadków nowotworów może wzrosnąć aż o 19% (3).

Co możemy zrobić żeby zmniejszyć ryzyko zachorowania i zgonu z powodu chorób nowotworowych?

W dokumencie pt. Europejski kodeks walki z rakiem: 12 kroków ku zdrowiu (4) sformułowane zostały najważniejsze zalecenia o zapobieganiu i walce z tymi chorobami. Wiele wyników z badań naukowych zostało uwzględnionych. Obok zdrowego stylu życia i zdrowego otoczenia w domu czy pracy, zaleca się korzystanie z badań przesiewowych w kierunku wczesnego wykrywania raka, takich jak mammografia, cytologia, kolonoskopia.

Badania przesiewowe to badania diagnostyczne, które są wykonywane u osób zdrowych, czyli bez objawów choroby, ale w grupach o zwiększonym ryzyku zachorowania ze względu np. na wiek czy występowanie choroby w rodzinie. Ich celem jest wykrycie choroby na wczesnym etapie zaawansowania, kiedy leczenie jest najskuteczniejsze i rokowanie jest zazwyczaj dobre. Badania te są bezpieczne i refundowane w ramach programów przesiewowych (3). Wynik dodatni takich badań nie jest ostateczną diagnozą, lecz zawsze wymaga bardziej dokładnej diagnostyki. Choroby nowotworowe zazwyczaj rozwijają się dość długo zanim pojawią się dolegliwości, od kilku do kilkunastu lat. Okres, w którym rak może być realnie wychwytywany badaniami przesiewowymi, to najczęściej od 2–7 lat, zależnie od typu nowotworu i testu (5). Dlatego tak ważne jest, aby wykonywać je regularnie w zalecanych odstępach czasu. Lista wszystkich programów badań przesiewowych w kierunku wykrycia chorób nowotworowych z ich opisem jest dostępna na stronie pacjent.gov.pl (6). Są tam informacje m.in. o tym, w których placówkach można zrobić badanie, jak się umówić na badanie, na czym dokładnie badanie polega, jak się przygotować do badania.

Czy badania przesiewowe są skuteczne?

Tak, w badaniach naukowych wykazano, że kobiety w wieku 50-69 lat uczestniczące w przesiewowych badanych mammograficznych miały zmniejszone ryzyko zgonu z powodu raka piersi nawet o 33%, oraz zmniejszone ryzyko rozpoznania raka piersi w stadium zaawansowanym (7). Podobnie analizy dotyczące skuteczności badań przesiewowych przy pomocy kolonoskopii wykonywanej co 10 lat, wykazały, u uczestników tych badań, zmniejszenie ryzyka zgonu z powodu raka jelita grubego o około 70% (8).

Do kogo skierowane są badania przesiewowe w kierunku chorób nowotworowych i jak często je wykonywać?

Mammografia to badanie diagnostyczne wykonywane w kierunku wykrycia raka piersi. Jest to rentgenowskie badanie piersi, które pokazuje małe zmiany, nawet te niewyczuwalne ręką. Badanie jest skierowane do kobiet w wieku 45–74 lata. Badanie należy powtarzać co 2 lata, jeśli lekarz nie zaleci innego postępowania. (9).

Cytologia to przesiewowe badanie w kierunku wczesnego wykrywania raka szyjki macicy. Badanie polega na pobraniu komórek z szyjki macicy (przez lekarza lub położną) do oceny pod mikroskopem. Cytologia zalecana jest u kobiet w wieku 25–64 lat. Badanie cytologiczne metodą tradycyjną należy powtarzać co 3 lata, jeśli jest to zgodne ze wskazaniami lekarza. Częstsze badania (co 12 miesięcy) są zalecane u kobiet obciążonych czynnikami ryzyka, takimi jak zakażenie wirusem HIV, przyjmowanie leków immunosupresyjnych lub infekcja HPV typem wysokiego ryzyka (9). Dostępna jest też nowa metoda cytologii, test HPV HR z genotypowaniem, którą wykonuje się co 5 lat (10).

Kolonoskopia to przesiewowe badanie profilaktyczne w kierunku wczesnego wykrywania raka jelita grubego. W czasie kolonoskopii lekarz może dokładnie obejrzeć kamerą jelito grube od środka, pobrać materiał do badań oraz może usunąć polipy zanim jeszcze przekształcą się w raka. Badanie jest przeznaczone do kobiet i mężczyzn w wieku od 50 do 65 lat. Badanie należy wykonać wcześniej (w wieku 40-49 lat), jeśli krewny pierwszego stopnia (rodzic lub dziecko) miał diagnozę nowotworu jelita grubego. Badanie należy powtarzać co 10 lat, o ile nie ma innych zaleceń lekarskich (9).

Samobadanie – Twoje zdrowie w Twoich rękach

Obok badań przesiewowych, ważną rolę we wczesnym rozpoznaniu chorób nowotworowych pełni samoobserwacja i samobadanie. Nie należy bagatelizować objawów chorobowych, które nie mają ustalonej przyczyny, utrzymują się dłużej niż kilka tygodni lub nasilają się z czasem. Warto skonsultować się z lekarzem zawsze, gdy pojawiają się takie objawy, jak: zmęczenie lub osłabienie, ból o niejasnej przyczynie, dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, kaszel czy chrypka utrzymujące się ponad trzy tygodnie, duszność, zmiany w moczu, nietypowe krwawienia. Obecność wielu objawów nie jest równoznaczna z występowaniem choroby nowotworowej, jednak niektóre z nich wymagają wizyty u specjalisty (11,12).

Samobadanie w kierunku chorób nowotworowych jest sposobem prostym i dostępnym dla każdego. Wykonywane systematycznie pozwala na wczesne zauważenie zmian w organizmie i szybką reakcję.

Samobadanie piersi polega na wzrokowym i manualnym sprawdzeniu piersi w celu wykrycia guzków, zmian kształtu czy skóry. Powinny je wykonywać wszystkie kobiety od 20. roku życia, raz w miesiącu (najlepiej 2-3 dni po miesiączce lub w stałym dniu u kobiet po menopauzie) (13).

Samobadanie jąder jest to badanie manualne moszny i jąder, w celu wykrycia guzków, zgrubień czy asymetrii. Badanie to pomaga wykryć raka jądra. Zdrowi mężczyźni powinni je robić raz w miesiącu. Zalecane jest mężczyznom od 15. roku życia (14).

Samobadanie skóry – to regularne oglądanie skóry całego ciała (w tym pleców z pomocą lustra lub bliskiej osoby) pod kątem zmian barwnikowych lub narośli na skórze, używając reguły ABCDE: asymetria zmian na skórze, brzegi nierówne, kolor, duża średnica >6 mm, ewolucja zmiany na skórze. Samobadanie skóry pomaga wykryć czerniaka lub inne nowotwory skóry we wczesnym stadium. Powinni je prowadzić wszyscy dorośli jeden raz w miesiącu (15,16).

Rozpoznanie choroby nowotworowej na wczesnym etapie, znacząco zwiększa skuteczność leczenia. Dlatego tak ważne jest, aby wykonywać badania przesiewowe oraz traktować je jako element dbałości o swoje zdrowie.

LITERATURA

Paleczna M. Cancer as a chronic disease — a psychological perspective. Nowotw J Oncol. 20 czerwca 2018;68(1):28–32.
Nowotwory Złośliwe w Poslce w 2023 roku. [ 0.nowotwory-krn-2025-book-20260113.pdf].
https://onkologia.edu.pl/informacje-dla-chorych/aktualnosci/id/201-europejski-kodeks-walki-z-rakiem-12-krokow-ku-zdrowiu.
Kodeks walki z rakiem – kluczowe zasady w zapobieganiu i walce z nowotworami – Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Łodzi – Portal Gov.pl.
Geurts SME, Aarts AMWM, Verbeek ALM, Chen THH, Broeders MJM, Duffy SW. Quantifying the duration of the preclinical detectable phase in cancer screening: a systematic review. Epidemiol Health. 3 stycznia 2022;44:e2022008.
https://pacjent.gov.pl/programy-profilaktyczne.
Nelson HD, Fu R, Cantor A, Pappas M, Daeges M, Humphrey L. Effectiveness of Breast Cancer Screening: Systematic Review and Meta-analysis to Update the 2009 U.S. Preventive Services Task Force Recommendation. Ann Intern Med. 16 lutego 2016;164(4):244–55.
Zheng S, Schrijvers JJA, Greuter MJW, Kats-Ugurlu G, Lu W, De Bock GH. Effectiveness of Colorectal Cancer (CRC) Screening on All-Cause and CRC-Specific Mortality Reduction: A Systematic Review and Meta-Analysis. Cancers. 24 marca 2023;15(7):1948.
https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/profilaktyka/badania-profilaktyczne.
https://www.gov.pl/web/rpp/profilaktyka-raka-szyjki-macicy–badaj-sie-regularnie-ratuj-zycie-plynna-cytologia-dostepna-bezplatnie-w-ramach-nfz.
Kieszkowska-Grudny A, Zając K, Winiarska A, Welsyng D, Strzelczyk W, Sokołowski F, et al. The first symptoms of cancer and patienst behaviours. How long the patients delay the visits to the doctor and where they look for a medical information. Psychoonkologia. 2016;20(3):123–32.
Czy mam nowotwór? | Podejrzenie choroby nowotworowej | Pacjent i jego bliscy | Narodowy Portal Onkologiczny.
Samobadanie piersi – dlaczego jest ważne i jak je wykonać? – Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim – Portal Gov.pl.
https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/profilaktyka-raka-jader-samobadanie.
Profilaktyka nowotworów skóry – „ABCDE samokontroli znamion’ projekt Wielkopolskiego Centrum Onkologicznego – Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Krotoszynie – Portal Gov.pl.
NFZ: Sprawdź czy nie masz czerniaka. Metoda ABCDE i ogólnopolski program profilaktyki nowotworów skóry – Infor.pl.